Sovyet Günlükleri

Sovyetler Birliği’nin dört bir yanında yükselen otomobil fabrikaları, yalnızca metal ve makine üretim merkezleri değil; aynı zamanda ideolojinin, mühendisliğin ve halk yaşamının iç içe geçtiği devasa yapılardı.

SSCB, otomobillere yalnızca bir ulaşım aracı olarak değil, toplumu dönüştürecek bir araç olarak da baktı. Planlı ekonomi sisteminde otomotiv endüstrisi; ulaşımı, ağır sanayiyi, tarımı ve hatta askerî gücü destekleyen stratejik bir alan olarak ele alındı. GAZ’dan ZIL’e, UAZ’dan KamAZ’a kadar kurulan her fabrika, Sovyet sanayileşmesinin bir dişlisini oluşturdu.

Sovyet otomotiv endüstrisinin temelleri, 1920’li yıllarda atıldı. Genç Sovyet devleti, hızlı bir şekilde sanayileşmeyi hedeflerken, otomobil üretimini de bu sürecin merkezine yerleştirdi. Ancak bu alanda yeterli teknik bilgi, üretim altyapısı ve uzmanlık henüz mevcut değildi. Bu nedenle ilk yıllarda Batılı ülkelerle iş birliğine gidildi. Özellikle Amerika Birleşik Devletleri’nden alınan teknik destek ve lisanslar sayesinde, 1932’de GAZ (Gorkovsky Avtomobilny Zavod) gibi ilk büyük fabrikalar kuruldu. GAZ-AA modeli, Ford AA’nın lisanslı bir kopyasıydı.

1930’lar boyunca Sovyetler, ağır sanayiye yatırım yaparken otomotiv üretimini planlı ekonominin bir parçası hâline getirdi. Otomobil üretimi, Moskova’daki merkezî otoritelerce belirlenen beş yıllık kalkınma planlarına göre düzenleniyordu. Hangi fabrikanın ne üreteceği, kaç adet araç üretileceği ve hangi bölgelerin hangi araçlara erişeceği bile devlet tarafından planlanıyor, arz ve talep mekanizması büyük oranda bürokratik yollarla işletiliyordu.

Otomotiv endüstrisi, birkaç büyük üretici etrafında şekillendi. Bu üreticiler, çoğu zaman sadece otomobil değil, aynı zamanda kamyon, otobüs, zırhlı araç veya tarım makineleri de üretiyordu. Her fabrikanın uzmanlaştığı bir alan vardı:

GAZ ve ZIL: Yolcu arabaları ve resmî makam araçları

KamAZ, KrAZ, MAZ: Kamyon ve ağır yük taşıma araçları

UAZ ve LuAZ: Off-road ve askeri araçlar

RAF, PAZ, LAZ: Minibüs, otobüs ve toplu taşıma araçları

AvtoVAZ (Lada): Seri üretim ve ihracat amaçlı halk arabaları

Sovyetler Birliği’nde otomotiv sanayisi, sadece fabrikalardan ibaret değildi. Bu dev üretim ağı, güçlü ve merkezi bir devlet yapısı tarafından yönlendiriliyordu. Bu yapının başında ise Sovyet Otomotiv Sanayi Bakanlığı, yani kısa adıyla Minavtoprom bulunuyordu.

Minavtoprom, 1941 yılında Sovyet ağır sanayi yapılanması içinde bağımsız bir bakanlık olarak kuruldu. Otomobil, kamyon, otobüs ve özel taşıt üretiminden doğrudan sorumluydu. Görevleri yalnızca üretim planlamasıyla sınırlı değildi; aynı zamanda tasarım, araştırma-geliştirme (AR-GE), yedek parça temini ve ihracat politikalarını da kapsıyordu.

Sovyet sistemine özgü olan beş yıllık kalkınma planları doğrultusunda, Minavtoprom her fabrikaya ne üreteceğini, ne kadar üreteceğini ve hangi araçların hangi bölgelerde kullanılacağını belirliyordu. Otomobil üretimi de, dağıtımı da devlet kontrolündeydi. Üretilen araçların çoğu önceden belirlenmiş kurumlara, kooperatiflere ya da devlet çalışanlarına tahsis ediliyordu.

Bakanlık, üretimden çok daha fazlasını kapsıyordu. Kendisine bağlı olarak faaliyet gösteren çeşitli mühendislik ve tasarım enstitüleri vardı. Bunlardan en bilineni:

NAMI (Научно-исследовательский автомобильный и автомоторный институт) – Otomotiv ve motor teknolojileri araştırma enstitüsü

Fabrikalara bağlı OKB (Опытно-конструкторское бюро – Deneysel Tasarım Büroları), yeni modellerin prototiplerini geliştirirdi.

SSCB’nin otomotiv ürünleri yalnızca iç tüketimle sınırlı değildi. Bakanlık, dış ticaret şirketi Avtoexport (Автоэкспорт) aracılığıyla Lada, Moskvich ve KamAZ gibi markaları onlarca ülkeye ihraç etti. Özellikle Doğu Bloku, Afrika, Orta Doğu ve Latin Amerika’da Sovyet araçları sıklıkla kullanıldı.

Minavtoprom, yalnızca bir üretim bakanlığı değil, aynı zamanda Sovyet ideolojisinin teknik hayata yansımasıydı. Merkezi planlamanın sınırları içinde, milyonlarca araç üreterek bir kıtayı tekerlek üstüne taşıdı. Bu yapı sayesinde, SSCB’de her fabrika bir devlet organı gibi çalıştı ve otomotiv sektörü, Sovyet endüstrileşmesinin en görünür yüzlerinden biri hâline geldi.

1950’lerden itibaren üretim daha da arttı. 1966 yılında SSCB, yılda 1 milyon araç üretme kapasitesine ulaşmıştı. Bu süreçte İtalya ile yapılan iş birliği sonucu Fiat 124’ün Sovyet versiyonu olan Lada VAZ-2101 üretime girdi. Bu model, Sovyet otomotiv endüstrisinin küresel arenada da görünür olmasını sağladı.

Azerbaycan SSC

BakAZ

BakAZ – Bakinskiy Avtomobilnyy Zavod, Azerbaycan SSC’nin başkenti Bakü’de 1969’da kurulan bir minibüs ve kamyon fabrikasıdır. Özellikle 3219 minibüs modeli ve Penguin olarak bilinen 3742 soğutmalı kamyon modeli başta Azerbaycan SSC olmak üzere 70’lerde yaygın olarak kullanılmıştır. Penguin lakaplı kamyonların arka kapılarında penguen figürü bulunduğundan bu isimle anılmışlardır. Rusya SFSC’nin PAZ fabrikasında üretilen 3742 modeli alınıp BakAZ-3742 modeli olarak üretilmiştir. 3742 modelinin soğutma kısmı çıkartılıp yolcu taşımaya uygun hale getirilip 3219 minibüs modeli geliştirilmiştir. Bu minibüs Bakü ile yakın şehirler arası ulaşımda kullanılmıştır.

Rusya SFSC

AZLK

AZLK – Avtomobilny Zavod imeni Leninskogo Komsomola, Türkçesiyle Lenin Komsomol Otomobil Fabrikası, Rusya SFSC’nin ve SSCB’nin başkenti olan Moskova’da bulunan, SSCB’nin en önemli otomobil markalarından Moskvitch’in de üreticisi olan fabrikadır. Fabrika ilk olarak 1930 yılında Gorki’de bulunan GAZ fabrikasına bağlı olarak çalışan bir montaj fabrikası olarak kurulmuştur. Bu yıllarda Ford A ile Ford AA modellerinin montajı yapılmıştır. 1939 yılında KIM yani Komünist Gençlik Uluslararası Fabrikası ismiyle bağımsız bir fabrika haline gelmiştir ve KIM 10-50 gibi kendi modellerini üretmeye başlamıştır. 1945 yılında, 2. Dünya Savaşı sonrasında, SSCB yönetimi Moskvitch ismiyle yeni bir otomobil üretilmesini istemiştir. KIM fabrikasının ismi MZMA yani Moskova Küçük Otomobil Fabrikası olarak değiştirilmiş ve bu görev MZMA fabrikasına verilmiştir. Fabrika ilk olarak Moskvitch 400 modelini Opel’in Kadett modelini kullanarak geliştirip üretmiştir. Sonrasında ise kendi tasarımı olan Moskvitch 402 1956 yılında üretilmeye başlanmıştır. Devam eden süreçte 402’nin modernize edilmiş versiyonları olan M-403, M-407 ve M-408 üretilmeye başlanmıştır. 1967 yılına gelindiğinde fabrika bir milyon adet üretime ulaşmıştır. Moskvitch arabaları sadece SSCB’de kullanılmamış dışarıya da ihraç edilmiştir. Öyle ki 1968 yılında üretilen araçların %55’i ihraç edilmiştir. M-407 modeli Sovyet arabaları içerisinde Batı’da ciddi anlamda başarı elde eden ilk modeldir. 1969 yılındaysa fabrikanın ismi Lenin Komsomol’ünün 50.yılı şerefine AZLK yani Lenin Komsomol Otomobil Fabrikası olarak değiştirilmiştir. Devam eden süreçte de AZLK, Moskvitch-2140 gibi çok popüler modeller üretmeye devam etmiştir.

1991 yılında Sovyetler Birliği’nin çöküşüyle birlikte AZLK, özelleştirildi ve “OAO Moskvitch” olarak yeniden yapılandırıldı. Ancak, 2001 yılında iflas etti ve üretim durduruldu. 2022 yılında, Moskova hükümeti tarafından fabrikanın yeniden faaliyete geçirilmesi için çalışmalar başlatıldı. Bu kapsamda, Çinli otomobil üreticisi JAC Motors ile iş birliği yapılarak Moskvitch markası altında yeni modeller üretmeye başlanmıştır.

AZLK, Sovyetler Birliği’nin otomotiv endüstrisinin gelişiminde önemli bir rol oynamış ve Moskvitch markası, Sovyet halkı için bir sembol haline gelmiştir. Fabrika, sadece otomobil üretimiyle değil, aynı zamanda Sovyetler Birliği’nin sanayi ve teknoloji alanındaki ilerlemeleriyle de tanınmaktadır.

BAZ

BAZ – Bryanskiy Avtomobilny Zavod, Rusya SFSC’nin iç kısımlarında bulunan Bryansk kentinde faaliyet gösteren bir ağır araç üreticisidir. 1941 yılında 2. Dünya Savaşı’nda Almanlar Barbarossa Harekatını başlatınca, Moskova’da bulunan ZIL fabrikasının bazı üretim tesisleri ülkenin doğusuna taşındı. Bryansk fabrikası da bu üretim tesislerinden biri olarak Bryansk’a taşınıp kuruldu. Fabrika, Sovyet füze ve radar sistemlerine platform geliştirmek üzerine çalışmaya başladı. İlk etapta burada ZIL markasıyla geliştirilen araçlar üretildi. 1960’larda çok sayıda üretilen BAZ-135 (ZIL-135) modeli Frog-7(Luna-M) taktik roket sistemine platform olarak kullanıldı. Devam eden yıllarda fabrikanın kendi özgün araçları geliştirilmeye ve üretilmeye başlandı. 8X8 ve 10X10 tekerlekli ağır şasi araçları Sovyet radar ve füze sistemlerinde platform olarak kullanıldı. En bilinen modellerden BAZ-5937 modeli Osa hava savunma sisteminde platform olarak kullanıldı. BAZ fabrikası sivil kullanıma yönelik araçlardan ziyade daha çok askeri ihtiyaçları karşılamak için araçlar geliştiriyordu. Öyle ki fabrika direkt savunma sanayii bakanlığına bağlıydı ve yüksek gizlilikte çalışıyordu. SSCB’nin dağılması sürecinde yaşanan ekonomik krizden etkilense de fabrika kapatılmadı ve ilerleyen dönemde Rusya’da da faaliyetlerine Almaz-Antey Hava Savunma Şirketi’nde devam etti. S-300, S-400 gibi gelişmiş hava savunma sistemlerinde kullanılmak üzere platformlar geliştirildi ve geliştirilmeye de devam ediyor.

IzhAvto

IzhAvto, Rusya SFSC’nin İjevsk şehrinde 1965 yılında kurulmuş bir otomobil üreticisidir. İlk etapta Izhmash tesislerinde motosiklet üretimine odaklansa da sonrasında otomobil üretimine, özellikle de ucuz ve dayanıklı otomobil üretimine odaklanmıştır. En çok bilinen iki modeli 1970’lerde üretilen Izh 2125 Kombi (Filiya) ve 90’larda üretilen Izh 2126 Oda’dır. IzhAvto fabrikası GAZ, VAZ, ZIL gibi üreticiler düşünüldüğünde SSCB için ikincil bir rol oynuyordu denebilir. Fabrika SSCB dağıldıktan sonra da faaliyetlerine devam etmiştir ve AvtoVAZ, KIA gibi üreticiler ile ortaklıklar kurulmuştur.

KZKT

KZKT – Kurganskiy Kolesnyy Traktornyy Zavod yani Kurgan Tekerlekli Traktör Fabrikası, Rusya SFSC’nin Kurgan şehrinde 1950 yılında kurulan bir ağır taşıma araç ve çekici üreticisidir. KZKT ilk olarak 1930’lu yıllarda kurulan tarım araçları üreticisi Uralselmash’in tesislerine kurulmuştur ve bu fabrikada hizmet vermiştir. 1966 yılında ise KZKT ismiyle ayrı bir fabrika haline dönüştürülmüştür. Fabrikada MAZ fabrikası tarafından geliştirilen 535, 537, 545 gibi modeller 60’lı 70’li yıllarda üretilmiştir. 90’ların başındaysa KZKT tasarım bürosu tarafıdan MAZ 537 modelinin modernizasyonu sayılabilecek KZKT-7428 modeli geliştirilip üretilmeye başlanmıştır. Bu model Rusich ismiyle anılmıştır. Bu araç 8X8 olup 70 ton taşıma kapasitesine sahiptir. Bu modelden devrişilen uçak çekme amacıyla kullanılan bir araç daha bulunmaktadır. Fabrika SSCB dağıldıktan sonra da ekonomik sorunlara rağmen hizmet vermeye devam etmiştir. Ancak, 90’ların sonunda siparişlerin azalmasıyla birlikte artan sorunlar neticesinde 2011’de iflas etmiş ve tasfiye edilmiştir.

LiAZ

LiAZ – Likinskiy Avtobusnyi Zavod, Moskova yakınlarındaki Likino-Dulyovo kasabasında 1937 yılında kuruldu. Başlangıçta askeri ekipmanlar üretiyordu ancak 1959’dan itibaren otobüs üretimine odaklandı ve o günden sonra da SSCB’nin en büyük otobüs üreticilerinden biri oldu. İlk etapta ZIL-158 modelini LiAZ-158 olarak üretildi. 1967 yılında üretilmeye başlanan LiAZ-677 modeli ve 86’da üretilmeye başlanan 5256 modelleri SSCB’nin büyük şehirlerinin toplu taşımasının bel kemiğini oluşturdu. Özellikle 677 modeli SSCB’de en çok üretilen otobüs modellerinden biri oldu. Moskova, Leningrad, Minsk ve Kiev gibi büyük şehirlerde bu otobüsler kaçınılmazdı. LiAZ fabrikası SSCB dağıldıktan sonra da üretim faaliyetlerine devam etti. Günümüzde GAZ grubu bünyesinde üretim yapmaktadır ve yeni geliştirilen modelleri Rusya’nın birçok şehrinde halen toplu taşımada kullanılmaktadır. Dizel araçların yanında doğalgazlı veya elektrikli araçlar da üretmektedir. Bugün Moskova’da kullanılan elektrikli otobüslerin çoğu LiAZ üretimidir.

PAZ

PAZ – Pavlovsky Avtobusny Zavod, Rusya SFSC’nin eski adıyla Gorki yeni adıyla Nizhny Novgorod bölgesinde, Pavlovo şehrinde kurulmuş olan bir küçük/orta boylu otobüs üreticisidir. Fabrika 1932 yılında kurulmuştur ve ilk etapta farklı çeşitlerde otomobil geliştirmeleri olmuştur. Ancak 1952 yılıdan sonra yalnızca otobüs üretimine odaklanmıştır. Özellikle 1960’larda üretilmeye başlanan PAZ – 672 modeli SSCB genelinde çokça kullanılmış ve şehir içi ulaşımın simgesi haline gelmiştir. Fabrika bugün de faaliyetlerine GAZ grubu altında devam etmektedir ve günümüzde en çok bilinen ve sık rastlanan modeli PAZ – 3205’tir. Bu model 80’lerin sonunda üretilmeye başlanmıştır ve bugün de modernize edilmiş otobüslere eski Sovyet ülkelerinde rastlamak mümkün. Bunların yanında tabii ki GAZ grubu altında daha modern otobüsler geliştirilmeye ve üretilmeye devam etmekte olup fabrika halen Pavlovo’daki üretim tesisinde üretimine devam etmektedir. Rusya’nın farklı şehirlerinde bu otobüslere denk gelmek mümkün.

UralAZ

UralAZ – Uralskiy Avtomobilnyy Zavod, Rusya SFSC’nin Çelyabinsk Bölgesi’nin Miass şehrinde kurulu olan bir kamyon üreticisidir. Fabrika, BAZ fabrikası gibi, 2. Dünya Savaşı sırasında Almanların Moskova’ya saldırı tehdidi nedeniyle ülkenin iç kısımlarına taşınan ZIL üretim tesislerinden biridir. Fabrika Ural bölgesine taşındığı günden itibaren ağır kamyon üretimi üzerine odaklanmıştır ve SSCB’nin askeri kamyon üretiminde kritik rol oynamıştır. Fabrikanın geliştirdiği en yaygın modeller 375 ve 377 modelleri olmuştur. Bu modeller roket atar sistemlere ya da füze sistemlerine platform olarak da, lojistik amaçlarla da kullanılmıştır. SSCB dağıldıktan sonra da faaliyetlerine devam eden fabrika bugün GAZ grubu altında Ural markasıyla bilinmektedir.

ZMA

ZMA – Zavod Malolitrazhnykh Avtomobiley yani Küçük Hacimli Otomobil Fabrikası, Rusya SFSC’nin Kuybishev(günümüzde Samara) kentinde 1930’ların sonlarında kurulmuş olan bir otomobil üreticisidir. Özellikle moped benzeri küçük araçlar, üç tekerlekli araçlar ve küçük otomobiller üretilmiştir. GAZ, VAZ gibi fabrikalar kadar üretim hacmi bulunmazdı, daha çok özel amaçlı kısıtlı hacimli üretimler yapılırdı. 1960’lardan sonra ZMA’nın üretimleri sonlandırılmış, fabrikanın kaynakları da büyük üreticilere aktarılmıştır. ZMA-1 ve 2 gibi modeller de daha çok koleksiyon ürünü olarak kalmıştır.

AMUR

AMUR – Avtomobilnyye Zavody Urala, 1967 yılında Novouralsk şehrinde, UralAZ fabrikasının yan üretim tesisi olarak kuruldu. Ancak, 1977 yılında kendi araç üretimine başladı. Askeri ve sivil kamyon üretimi yaptı. Özellikle ZiL fabrikasının Ural’daki uzantısı olarak bilinir. Sebebi, ZiL fabrikasında geliştirilen kamyonların üretimlerinin yapılmaya başlanması. 157, 130 ve 131 modellerini üretmişlerdir. Fabrika SSCB’nin dağılmasından sonra da faaliyetlerine devam etmeye çalışmış. Hindistan’dan TATA grup, Fransız Renault gibi yabancı ortaklıklar da denemiş ancak 2012 yılında iflas etmiştir.

Lada (VAZ)

VAZ – Volzhsky Avtomobilny Zavod, Tolyatti şehrinde Samara Oblastı’nda Rusya SFSC’de kurulmuştur. SSCB’nin en büyük otomobil fabrikasıdır. 1966 yılında FIAT işbirliği ile kurulmuştur ve 2101 (Zhiguli) gibi efsane modeller bu fabrikada üretilmiştir. Zhiguli, Tolyatti yakınında bulunan bir bölge, aynı zamanda o bölgedeki dağlar da Zhiguli Dağları olarak biliniyor. Ülke dışına gönderilecek arabalar için Lada marka ismi kullanılmıştır. Bugün Bakü’de yollarda çok sayıda VAZ ya da Lada markalı farklı modelde otomobile denk gelmek mümkün.

Lada’lar, birçok kişiye garip gelecektir, Finlandiya’da çok meşhurlardır. 1948 yılında Finlandiya ile SSCB arasında imzalanan karşılıklı dayanışma antlaşması sonrasında 53’te imzalanan ticaret antlaşması ile sıkı bir ticaret başladı. Devam eden senelerde bu ticaret kapsamında Finlandiya çok sayıda Lada otomobil aldı. Finlandiya’nın sert iklimine uygun olduğu için özellikle Lada Niva modeli çok tuttu ve 70-80’lerde Finlandiya’da en çok satan araba markalarından biri Lada oldu. Bazı Lada modelleri Suomen Autoteollisuus (SAT) gibi yerel tesislerde monte edilmeye başladı. Günümüzde dahi Finlandiya’da Lada kulüpleri vardır, Lada ülke kültüründe yer etmiştir.

UAZ

UAZ – Ulyanovsky Avtomobilny Zavod, Lenin’in doğum yeri olan Ulyanovsky’de Rusya SFSC’de 1941 yılında kurulmuştur. 469 ve 452 gibi önemli modeller bu fabrikada üretilmiştir. 469 özellikle arazide ve askeri amaçla; 452 ise ambulans, itfaiye ya da sivil olarak kullanılmıştır. 452 modeli Bukhanka olarak bilinmektedir. Bukhanka, Rusça’da somun ekmek anlamına gelmektedir. Aracın şekli somun ekmeğe benzetildiğinden bu isim takılmıştır.

KAvZ

KAvZ – Kurganskiy Avtobusny Zavod, Rusya SFSC’nin Kurgan şehrinde 1958 yılında kurulmuş ve ilk olarak GAZ marka kamyon iskeletleri üzerine otobüs yapmaya başlamıştır. Küçük şehirlerde ve özellikle kırsal alanda kullanılacak otobüsler üretmiştir. 20-30 kişilik, ekonomik, dayanıklı ve basit otobüsler üretmesi için kurulan fabrikanın özellikle 685 ve 3976 modelleri SSCB dönemi ve sonrasında yaygın olarak kullanılmıştır. Kazakistan’ın Almatı şehri yakınında bulunan Kaindy Gölü’ne ulaşmak için tur şirketleri bu araçları kullanıyor. 3976 modeli ile büyük taşların ve çukurların bulunduğu bozuk arazide Kaindy Nehri’nin de üzerinden geçerek sizi göle yakın bir noktaya götürüyorlar. Araçların ne kadar sağlam olduklarını bu gezide deneyimleyebilirsiniz.

KamAZ

KamAZ – Kama Avtomobilny Zavod, Rusya SFSC’nin Naberezhnye Chelny şehrinde kurulmuştur. Şehrin yanı başından Kama Nehri akmaktadır, fabrikanın adı da bu nehirden gelmektedir. 1969 yılında kurulmuştur, ancak ilk aracı 1976 yılında çıkarmıştır. Ağır yük kamyonları üretmiştir. Marka günümüzde de varlığını sürdürmektedir. Güncel olarak Rusya tarafından aktif biçimde kullanılan kısa-orta menzilli hava savunma sistemi olan Pantsir-S1 KamAZ-6560 8×8 kamyonu üzerine entegre edilmiştir. Aşağıdaki fotoğrafta görülen kamyon da Bakü’deki Askeri Ganimetler Müzesi’nde sergilenmektedir. Açık hava müzesinde, Ermenistan ile Azerbaycan arasında yapılan 2. Karabağ Savaşı’nda Azerbaycanlıların ele geçirdiği Ermeni ordusuna ait silah ve askeri araçlar sergilenmektedir. 4310 serisi kamyonlar halen birçok Doğu Blok’u ülkesinde aktif olarak kullanılmaktadır.

GAZ

GAZ – Gorkovsky Avtomobilny Zavod, eski ismiyle Gorki yeni ismiyle Nizhny Novgorod şehrinde Rusya SFSC’de 1932 yılında Ford Motor Company işbirliği ile kurulmuştur. Volga modelleri, GAZ-AA kamyonları burada üretildi. Volga model araçları KGB sıkça kullanmıştır. Bu model, ismini şehrin yanıbaşından geçen Volga Nehri’nden almaktadır. Volga modeli 2011 yılına kadar üretilmeye devam etmiştir. Fabrikada üretilen bir diğer önemli seri de Chaika serisidir. Chaika, Rusça’da martı anlamına gelmektedir ve GAZ-13 ile GAZ-14 limuzinleri Chaika olarak bilinmektedir.

ZiL

ZiL – Zavod Imeni Likhachyova, ilk olarak 1916 yılında AMO – Avtomobilnoe Moskovskoe Obshchestvo ismiyle Moskova’da kurulmuştur. SSCB’nin en ikonik ve köklü markalarındandır. Gelişimi de SSCB otomotiv endüstrisinin gelişimiyle paralel olarak ilerlemiştir. Devrimden kısa süre önce kurulan fabrika ilk olarak FIAT lisansıyla AMO – F15 kamyonlarını üretmiştir. 1924 senesinde, SSCB tarafından millileştirilmiş 1931 senesinde Stalin’in ismini alarak Zavod Imeni Stalina olmuştur. Bu isimle ZIS-5 gibi kamyonlar üretilmiştir. ZIS-110 olarak Stalin için özel üretilen ikonik limuzin SSCB liderleri tarafından kullanılmıştır. Bu model, Amerikan Packard Super Eight modelinden tersine mühendislik kullanılarak geliştirilmiştir. Çin lideri Mao Zedong, Arnavut lider Enver Hoca ve Vietnam lideri Ho Chi Minh’e hediye olarak verilmiştir. Stalin’in ölümüyle birlikte başlatılan De-Stalinizasyon sürecinde fabrikanın ismi, uzun süre müdürlüğünü yapan Alekseevich Likhachov’un onuruna Zavod Imeni Likhachova olarak değiştirilmiştir. ZIS markasıyla üretilen modeller ZiL markasıyla üretilmeye devam etmiştir.

AvtoKuban

1962 yılında SSCB yönetimi Rusya SFSC’nin Krasnodar şehrinde bulunan çok işlevli sanayii üretim tesisi olan Rempromkombinat’ın bir bölümünü yapılandırarak AvtoKuban’ı yani Krasnodar Mekanik Fabrikası’nı kurdu. Burada ilk etapta GAZ kamyon şasileri üzerine inşa edilen araçlar üretildi. Kuban-62 ve 63 modelleri bu modellerdir. Bu modeller daha çok kültürel amaçlarla kullanıldı, mobil kütüphane gibi. Devam eden yıllarda bu modeller üzerinde modernizasyonlar yapılarak yeni modeller geliştirildi. Kuban-G1A ve Kuban-G1A1 bu modellerdir. SSCB dağıldıktan sonra fabrika AvtoKuban ismiyle üretime devam etti. GAZelle tabanlı minibüsler üretti ancak ekonomik krizler nedediyle 2001 yılında iflas etti.

SMZ

SMZ – Serpukhovskiy Mototsikletniy Zavod, 1939 yılında Moskova’nın güneyindeki Serpukhov şehrinde geniş bir alanda kurulmuştur. Başlarda motosikleti sonrasındaysa özellikle cyclecar ya da microcar olarak bilinen motorsiklet ile otomobil arasında, küçük iki kapılı araçların üretimine odaklanmıştır. Özel olarak engelli bireylere yönelik araçlar üretilmiş ve burada üretilen arabalar Sovyet sosyal yardım sistemi kapsamında özel ihtiyaç sahibi bireylere ücretsiz olarak verilmiştir. S-3A ve S-3D en çok bilinen modellerdir. S-3A modeli 1958-71 yılları arasında, S-3D modeliyse 1970-97 yılları arasında üretilmiştir.

1985 yılında AvtoVAZ, KamAZ ve SMZ arasında kurulan ortaklık ile geliştirilen Oka modelinin üretimi SMZ fabrikasında yapılmıştır. Oka, Serpukhov şehrinin yakınından geçen nehrin adıdır. 80’lerin sonunda fabrikanın adı SeAZ – Serpukhovsky Avtomobilny Zavod olarak değiştirilmiştir. 2008’e kadar Oka modelinin üretimi aynı fabrikada yapılmıştır. 2008 yılında ekonomik nedenlerden ötürü üretimi durduran fabrika 2013 senesinde tamamen kapatılmıştır.

YaAZ

YaAZ – Yaroslavskiy Avtomobilny Zavod, 1925 yılında Moskova’nın kuzeydoğusunda yer alan Yaroslav şehrinde kamyon ve ağır yük taşıyıcı araçlar üretmek için kurulmuştur. İlk olarak Ya-3 modelini üretmeye başlamıştır. 1947 yılında orta sınıf kamyon üretimi Minsk’te bulunan MAZ fabrikasına devredilmiştir. YaAZ-200 olarak üretilen modeller Minsk’teki fabrikada MAZ-200 olarak üretilmeye başlamıştır. Minsk’teki fabrikadan çıkan ilk MAZ-200 modellerinin parçaları YaAZ fabrikasından Minsk’e gönderilmiş, entegrasyonu Minsk’te yapılmıştır. 1950’lerde üretim tamamen Minsk’teki fabrikaya devredilmiştir. 50’lerin sonuna doğru YaAZ fabrikası daha çok motor üreten bir fabrikaya dönüştürülmüş, buradaki kamyon üretimi Ukrayna SSC’nin Dinyeper Nehri kıyısında Kremenchuk şehrinde bulunan KrAZ fabrikasına nakledilmiştir. YaAZ’ın da ismi YaMZ olarak değiştirilmiştir.

KrAZ fabrikası 1945 yılında bir inşaat fabrikası olarak kurulmuş ancak 50’lerin ortasında otomotiv endüstrisine entegre edilmiştir. YaAZ’da üretilen kamyonların üretimi buraya nakledilince, buradan çıkan kamyonlar da artık KrAZ markasıyla çıkmaya başlamıştır. İlerleyen süreçte KrAZ fabrikasında SSCB için önemli ağır yük taşıyıcı kamyonlar üretilmeye başlamıştır. Özellikle ordunun ihtiyacını karşılayacak ağır yük taşıyıcılar burada üretilmiştir. Hatta SSCB dağıldıktan sonra da bu fabrika Ukrayna ve NATO ülkelerinin orduları için ağır yük taşıyıcılar üretmeye devam etmiştir. Elbette SSCB dağılmadan önce YaMZ motorlar ile çalışan KrAZ kamyonlar, birlik dağıldıktan sonra bir motor krizi yaşamış ve motorlar batıdan tedarik edilmeye başlamıştır.

Gürcistan SSC

KAZ

KAZ – Kutaiskiy Avtomobilny Zavod, 1945 yılında Gürcistan SSC’nin Kutaisi şehrinde kurulmuştur. Kutaisi, Tiflis’ten sonra Gürcistan’ın en önemli kentidir. Kent, Karadeniz’e yakınlığı ve lojistik ağ üzerinde oluşuyla dikkat çekmektedir. Fabrikada kamyonlar ve otobüsler üretilmiştir. Kolhida gibi önemli, ikonik modeller bu fabrikada üretilmiştir. KAZ markası, fabrika Gürcistan’da olduğundan Gürcü teknolojisinin temsili olarak görülürdü. Sovyetler Birliği’nin dağılmasıyla birlikte üretim azaldı. 2006 yılında Georgian Industrial Group tarafından satın alınan fabrikanın ismi Kutaisi Auto Mechanical Plant (KAMP) oldu. Artık daha çok otomotiv sanayiine yedek parça üreten bir fabrikaya dönüşmüş durumda.

Ukrayna SSC

LAZ

LAZ – Lvivskyi Avtomobilnyi Zavod, Ukrayna SSC’nin Lviv şehrinde kurulmuş otobüs ve troleybüs fabrikasıdır. Fabrika SSCB’nin en büyük otomotiv fabrikalarından olup Lviv’in de en büyük endüstri birimidir. Fabrika 1945 yılında kurulmuş ve ilk olarak ZIS fabrikasının otobüslerinden üretmeye başlamıştır. 1956 yılında en ikonik Sovyet otobüslerinden olan LAZ-695 üretilmeye başlamıştır. 2006 yılına kadar bu model üretilmiştir. 695’ten daha konforlu ve daha uzun bir yapıya sahip olan 699 modeli de uzun yıllar Sovyetler Birliği’nde kullanılmıştır. Özellikle şehirlerarası yolculuklarda ya da devlet kurumlarınca kullanılmıştır. 699 serisi bazen Sovyet otobüs konforunun zirvesi olarak da nitelendirilir. 699I ve 699P modelleri Baykonur Uzay Üssü’nde kozmonotların uzay üssündeki transferlerinde de, fırlatma rampasına götürme gibi, kullanılmıştır. 1967 yılında LAZ Avrupa’nın en iyi otobüs üreticisi seçilmiştir. SSCB dağıldıktan sonra fabrikadaki üretim sekteye uğramıştır. Ukrayna ekonomisi stabil hale gelince üretim tekrar başlamıştır. 2010’lu yıllarda Azovelektrotrans gibi markalarla çalışıp troleybüs üretmişlerdir. Ancak 2014 sonrası üretim büyük ölçüde düşmüş ve şirket iflas noktasına gelmiştir.

ZAZ

ZAZ – Zaporiz’kyi Avtomobilnyi Zavod, Ukrayna SSC’nin güneydoğusunda Dinyeper Nehri’nin kenarında kurulu olan Zaporijya şehrinde bulunmaktadır.

SSCB’nin Moskova ve Gorki fabrikalarında üretilen büyük ve orta sınıf araçlara ek olarak, halk için küçük, ucuz ve bakımı kolay bir otomobil üretme planı bulunmaktaydı. Bu görev Zaporijya fabrikasına verildi. Bu fabrikadan çıkan ZAZ marka arabalardan en popüleri Zaporojets serisi arabaları oldu. Bu serinin ilk arabası olan ve görünüşü Fiat 600’e benzeyen ZAZ-965 modeli 1960’ta üretilmeye başlandı. Daha modern görünümlü ve benzer teknik özellikli 966 ve 968 modelleri de 60’lı yıllardan SSCB’nin dağılmasına kadar üretildi. Zaporojets modelleri engelli vatandaşlar için özel donanımlı versiyonlarda da üretildi ve devlet desteğiyle ücretsiz veya indirimli olarak verildi. Zaporojets modelleri genellikle dayanıklı ama basit yapısıyla bilinir, ancak düşük hız ve konfor nedeniyle şaka konusu olurdu. Ancak, kompakt boyutları, basit mekanik yapısı ve düşük fiyatı ile kırsalda ve küçük şehirlerde çok tutuldu. Zaporojets modellerinin motor soğutma sistemleri çok gürültülü çalışırdı. Bu özellik de bu arabalara ait olumsuz şöhret kaynaklarından. SSCB’nin dağılmasından sonra fabrika özelleştirildi. 90’lı yıllarda üretilmeye başlanan Tavria modeli üretilmeye devam etti. Daewoo ve Chevrolet lisansıyla bazı başka modeller de montajlandı. 2002’den beri fabrika UkrAVTO Group isimli özel bir firma için hizmet vermeye devam ediyor.

LuAZ

LuAZ – Lutski Avtomobilnyi Zavod, Ukrayna SSC’nin batısında, Lviv şehrinin kuzeyinde bulunan Lutsk şehrinde kurulmuş hafif arazi araçları üreten bir fabrikaydı. 1955 yılında kurulduğunda sadece bakım onarım faaliyetleri yürüten bir atölye iken birkaç sene sonra kendi tasarımlarını da üretmeye başlayan bir fabrikaya dönüştürüldü. 60’lı yılların başında LuAZ-967 amfibi hafif arazi aracı üretilmeye başlandı. Bu model askeri birlikler, kırsal sağlık ekipleri ve tarım kooperatifleri tarafından kullanıldı. Araçların motorları ZAZ fabrikasına ait motorlardı. İlerleyen yıllarda Volyn olarak da bilinen LuAZ-969 modeli üretilmeye başlandı. Bu model aslında ZAZ fabrikasında tasarlanıp üretilmeye başlanacakken LuAZ fabrikasına aktarılmıştır. Bu modelin 969A ve modernize edilmiş 969M versiyonları vardır. Arazide çok sık kullanılan bu modeller UAZ ve GAZ fabrikalarında üretilen araçlara kıyasla daha hafif arazi araçları olmalarıyla bilinmektedir. Bataklıklarda etkili olduğu için Ukrayna, Belarus ve Baltık bölgesinde sıkça kullanılmıştır. SSCB’nin dağılmasına yakın süreçte farklı modeller de geliştirilmiştir ancak ekonomik sebeplerden ötürü bu modeller seri üretime geçememiştir. Birlik dağıldıktan sonra fabrika özelleştirilmiştir, günümüzde Bogdan Group tarafından Bogdan Motors 1. Montaj Fabrikası olarak kullanılmaktadır.

Belarus SSC

MAZ

MAZ – Minski Avtomobilnyi Zavod, BelAZ ile birlikte günümüzde de, Belarus SSC zamanında da ülkenin en büyük şirketidir. Kamyon, vinç, otobüs ve ağır taşıtlar üretmektedir. SSCB’de de günümüzün Bağımsız Devletler Topluluğu’nda da önemli bir yere sahiptir. MAZ araçlar, SSCB’nin ağır taşıma gücünü temsil eder diyebiliriz. 500 serisi kamyonlar Sovyet mühendisliği için bir dönüm noktasıdır, 1965 yılında ilk model tanıtılmıştır ve uzun yıllar nakliyede kullanılmıştır. Ancak en önemli MAZ araçlar askeri çekici römork ve taşıyıcı platformlardır. 537 modeli Sovyet tank taşıyıcısı olarak ün yapmıştır. 7917, 543 ve benzeri modeller Sovyet, Rus yapımı balistik füzelerin taşıyıcısı olarak kullanılmıştır, kullanılmaya da devam etmektedir. Aslında bu askeri ağır taşıyıcı araçlar, MAZ’ın bir alt kolu olarak hizmet veren MZKT tarafından üretilmektedir. 1991 yılında SSCB dağıldıktan sonra MZKT bağımsız bir şirket haline gelmiştir, ancak halen MAZ ile beraber iş yapmaktadırlar. Bugün Rusya’nın Topol-M füzelerini taşıyan MZKT-79221 aynı zamanda MAZ-79221 olarak da bilinmektedir. Günüzmüde sivil araçlar daha çok MAZ tarafından, askeri araçlar ise MZKT tarafından üretilmektedir. Her iki kurum da devlet kontrolündedir. MZKT’nin ürünlerini Rusya dışında Kuzey Kore ve Çin’de de görmek mümkün. Kuzey Kore’nin balistik füzelerini sıkça MZKT kamyonlar üzerinde görebilirsiniz.

BelAZ

BelAZ – Belorusskiy Avtomobilny Zavod, Belarus SSC’nin başkenti Minsk yakınlarındaki küçük bir kasaba olan Zhodino’da 1948 yılında küçük bir tamir atölyesi olarak kuruldu. 1950’li yıllarda SSCB’de Kuznetsk bölgesindeki gibi devasa maden yataklarının ihtiyaçlarını karşılamak için büyük damperli araçların üretimi gündeme geldi. Minsk’te bulunan MAZ fabrikasında geliştirilen MAZ – 525 modeli 1950’li yıllarda üretilmeye başlanmıştı. Bu modelin üretimi 1959 yılında BelAZ fabrikasına aktarıldı. O günden sonra BelAZ, SSCB’nin büyük damperli ağır kamyon araçlar üretim merkezine döndü. 1960’larda bir efsaneye dönüşen BelAZ – 540 modeli üretildi. İlerleyen senelerde daha büyük kapasiteli devasa kamyonlar üretilmeye devam etti. 70’lerde 120 ton kapasiteli kamyonlar üretildi. 80’lerde ise 220 tonluk araçlar üretilmeye başlanmıştı. Bu tarihlerde BelAZ, sadece SSCB’nin değil dünyanın da en büyük kamyon üreticilerinden biri haline geldi. Öyle ki Batı’daki büyük rakipleri Caterpillar, Komatsu ile rekabet eder hale gelmişti. Bu dönemde artık sadece SSCB’nin artan hammadde üretim ihtiyaçlarını karşılamakla kalmamış aynı zamanda ihracat da yapmaya başlamıştı. SSCB kültüründe tipik olduğu üzere BelAZ fabrikası sadece bir üretim merkezi değildi. Bu fabrikayla beraber küçük bir kasaba olan Zhodino kenti kalkınmış ve bir sanayi kentine dönmüştü. Burada çalışanlar için yeni konutlar, okullar, kültür merkezleri inşa edildi. BelAZ Sovyet ağır sanayisinin sembollerinden biri haline gelmişti. SSCB’nin bozulan ekonomisinden de çok etkilenmemişti ve birlik dağıldıktan sonra da bağımsız Belarus’ta faaliyetlerine hız kesmeden devam etti. Öyle ki 2013 yılında geliştirilen BelAZ – 75710 modeli, 450 ton kapasitesiyle dünyanın en büyük kapasiteli kamyonu oldu ve rekorlar kitabına girdi.

MoAZ

MoAZ – Mogilvskiy Avtomobilny Zavod imeni S. M. Kirova, Belarus SSC’nin doğusunda bulunan Mogilev kentinde kurulan ve çok farklı çeşitlerde araçlar üreten bir fabrikadır. Fabrika ilk olarak 1935 yılında bir tamir atölyesi olarak kurulmuştur. 2. Dünya Savaşı sırasında, 1941 yılında, fabrika IL-2 model savaş uçaklarının da üretildiği Rusya SFSC’nin Kuibyshev (günümüzde Samara) şehrine taşınmıştır ve orada IL-2 üretimlerine ve tamirlerine katkı vermiştir. Savaş sonrası dönemde tekrar Mogilev’e taşınan fabrikada lokomotif, buharlı makineler, vinçler, traktörler gibi çeşitli araçlar geliştirilip üretilmiştir. 1958 yılında Minsk’te bulunan MAZ fabrikasının geliştirdiği traktör modeli olan MAZ-529 modeli bu fabrikada üretilmeye başlanmıştır. SSCB dağıldıktan sonra, diğer pek çok eski Sovyet fabrikasından farklı olarak bu fabrika kapanmamıştır. 2006 yılında Belarus’un büyük ağır kamyon üreticisi olan BelAZ’ın altında faaliyet göstermeye başlamıştır. Fabrikada üretilen araçların çoğu Belarus ve Bağımsız Devletler Topluluğu’na bağlı ülkelerde kullanılmaktadır.

Letonya SSC

RAF

RAF – Rīgas Autobusu Fabrika, Letonya SSC’de başkent Riga’nın güneybatısında bulunan Jelgava şehrinde kurulmuş bir minibüs fabrikasıdır. 1949 yılında kurulmuştur ve şehir içi ulaşımda kullanılacak çok fonksiyonlu minibüsler üretmiştir. Fabrikada üretilen ilk araçlar GAZ ve ZIS şasileri üzerinde geliştirilmiştir. 50’lerin sonuna doğru 977 – Latvija gibi özgün modeller çıkmaya başlamıştır. 1976’da üretilmeye başlanan ve en çok bilinen model olan 2203 – Latvija’dır.

RAF fabrikası Jelgava kentinin hatta Letonya SSC’nin en önemli üretim merkezidir. Fabrika çok büyüktür ve SSCB’nin dört bir yanına minibüs göndermektedir. Burada üretilen minibüs modelleri çok beğenilmiştir ve uzun yıllar ambulans, posta aracı ya da şehir içi taşımacılıkta sıkça tercih edilmiştir. Burada üretilen minibüsler Letonya’nın gururuydu ve bu yüzden araçların üzerinde Latvija yazardı. “Sovyet minibüsü” dendiğine akla gelen ilk modellerden biri RAF-2203’tür.

SSCB’nin dağılmasıyla birlikte dengesizleşen Letonya’nın ekonomisi ve RAF’ın batıda üretilen araçlar ile rekabet edememesi sonucunda, 90’ların sonunda fabrika kapatılmıştır. Bugün fabrika binası bir iş merkezi olarak varlığını sürdürüyor ve fabrikanın yakınında bulunan Sovyet yerleşim yerleri ve mimarisi de olduğu gibi duruyor.

Estonya SSC

ToARZ (TARK)

ToARZ – Tallinnskiy Opytno-Avtomobilny Remontny Zavod, yerel dildeki ismiyle TARK – Tallinna Autode Remondi Katsetehas, Türkçe çevirisiyle Tallinn Deneysel Otomobil Onarım Fabrikası Estonya SSC’nin başkenti Tallinn’de kurulmuştur. Bu fabrikada sadece açık tekerlekli yarış arabaları üretilmiştir. Geliştirilen modellere Estonia ismi verilmiştir. Estonia-3, Estonia-8 ve Estonia-21 gibi modeller SSCB’nin formula klasmanındaki standart araç modelleri olmuştur. En bilinen modeli Estonia-21’dir.

Litvanya SSC

KAG

KAG – Kauno Autobusų Gamykla, Litvanya SSC’nin Kaunas şehrinde bulunan bir otobüs montaj fabrikasıdır. Fabrikanın kuruluşu SSCB öncesi döneme uzanmaktadır. 1929 yılında özel bir işletme olarak kurulan fabrikada Ford marka otobüslerin montajı yapılmıştır. Litvanya topraklarının SSCB tarafından ele geçirilmesi sonrasında fabrika kamulaştırılmıştır. Savaş sonrası dönemde fabrikada GAZ, ZIL ve MAZ şasileri üzerine otobüs montajı yapılmaya başlanmıştır. Şehir içi ve kırsal taşımacılık için orta büyüklükte otobüsler üretilmiştir. SSCB’nin dağılması sonrası diğer pek çok fabrika gibi bu fabrikada ayakta kalamamış ve 1993 yılında kapatılmıştır.

VFTS

VFTS – Vilniusskaja Fabrika Transportnych Sredstv, Litvanya SSC’nin başkenti olan Vilnius şehrinde bulunan bir otomobil tamir bakım ve modifiye atölyesi aslında. Ancak SSCB otomotiv tarihinde önemli bir yere sahip. VFTS ilk kurulduğunda sadece bir otomobil bakım ve tamir atölyesiydi ancak 1970 yılında bu fabrikada ,Litvanyalı rallici Stasys Brundza öncülüğünde, Lada fabrikasında üretilen 2105 model araçlar FIA Grup 2 / Grup 4 / Grup B standartlarına uygun ralli araçlarına çevrilmeye başlandı. Buradan çıkan araçlar Lada VFTS adıyla bilinir. Özellikle Doğu Blok’u ülkelerinde düzenlenen yarışlarda çok popülerdi. 80’lerde Avrupa’da düzenlenen yarışlarda da yer almaya başladı.

Ermenistan SSC

ErAZ

ErAZ – Yerevanskiy Avtomobilny Zavod, Ermenistan SSC’nin başkenti Yerevan’da 1964 yılında kurulmuştur. Fabrika personeli Riga’daki RAF fabrikası ile Ulyanovsky’de bulunan UAZ fabrikasında eğitilmiştir. 1966 yılından itibaren RAF fabrikasının özgün minibüsü olan RAF-977 aracı Yerevan’daki fabrikada ErAZ-762 olarak üretilmiştir. Ermenistan’ın tek otomobil fabrikası olarak Ermenistan SSC tarihinde önemli bir yere sahiptir. Lisansı alınan RAF-977 modelinin üretimi 1996 yılına kadar devam etmiştir. Fabrika, SSCB dağıldıktan sonra özelleştirilmiş olup ekonomik sorunlardan ötürü 2002 yılında iflas açıklamıştır.